Sztuka baroku katolicko-absolutystycznego tworzyła wizję. Rzeczywistość, którą przedstawiała sztuka renesansu interesowała artystów barokowych jedynie jako tworzywo. Sztuka baroku była przeniknięta mistycznym poczuciem religijności, kontrreformacji, tworzyła świat nieziemski, fantastyczny, świat unoszących się w powietrzu świętych, aniołów i Boga. Świat ten, choć nie sprowadzany na ziemię (jak u Carravagia), bywał przedstawiany z sugestywnością całkowitej iluzji – na tym polega ścisłe powiązanie fantastyki, mistyki i poczucia rzeczywistości w okresie baroku.

Środki wyrazu

Wykształcone w okresie renesansu środki artystyczne służące do przedstawiania konkretnych rzeczy i przedmiotów w przestrzeni, służyły w okresie baroku do tworzenia przekonywującej złudy. Ponad głowami wiernych otwierały się sklepienia kościołów, w przestrzeniach nieba chóry błogosławionych, otoczone tęczowymi i złocistymi wirami światła.
Ta iluzja (operująca teatralnymi środkami) towarzyszyła życiu dworskiemu. Monarcha także otoczony był iluzoryczną scenerią nadziemskiej egzystencji. Ukazywany był na portrecie tronowym (jak aktor wspaniałego dramatu), wśród kolumn i łopocących fałdów gronostajowego płaszcza. Pozór, iluzja, złuda służące do przekonania widza, do porywania wyobraźni i przykucia uczuć, były zasadniczą treścią sztuki baroku.
Środkiem artystycznym służącym do tego było „ożywianie” brył architektonicznych i rzeźby, nadawanie im pozorów gwałtownego ruchu:
– kolumny skręcają się spiralnie
– fronty się uwypuklają
– fasady gną się, falują i piętrzą: twarda, monumentalna materia barwnych marmurów sprawia wrażenie jak gdyby formowały ją swobodne, nadludzkie siły

Architektura

Architektura tworzyła muzyczne hymny ku czci boga, władcy wszechświata i ku czci monarchy, władcy na tym świecie. Malarstwo zyskało w dobie baroku te właściwości, które dziś nazywamy cechami szczególnie „malarskimi”. Pojawiły się one już w malarstwie weneckim. W malarstwie, tak jak i w innych technikach artystycznych, dominowało w tym czasie wrażenie. Chodziło przede wszystkim o wrażeniową reakcję widza. Nie było ważne w jaki sposób została ona wywołana: czy to prawdziwy, cenny marmur, czy sztuczny stiuk, który go udaje. Często wystarczy złocone drzewo by stworzyć iluzję wspaniałości i bogactwa.

Malarstwo

Malarze dążyli do oddania złudnych iluzji, nie dbali o odtworzenie przedmiotu tak jak on wygląda gdy się na niego patrzy z bliska ze wszystkich stron. Malowali go takim, jakim się wydawał z daleka, w blasku światła lub w półmroku.
Malarska „faktura”, metoda kładzenia farby, stawała się coraz bardziej szkicowa. Zanikała zgodność rysunku przedmiotów i postaci z kształtem plamy barwnej, kładzionej przez pędzel artysty.
Barok to sztuka znakomitych wirtuozów pędzla, których mistrzostwo przybierało nieraz pozór zawrotnej, barwnej improwizacji. Scharakteryzowane tu zjawisko stylistyczne w tak pełnej, bogatej formie, ukształtowało się dopiero w połowie XVII stulecia. Jego pierwsze dziesięciolecia ukazują silne oddziaływanie sztuki dwóch kierunków stworzonych ok. 1600 r. – „klasycznego” wczesnobarokowego nurtu Carraccich i „dramatycznego” światłocieniowego malarstwo Caravaggia.

Annibale Carracci

W pewnej mierze zbliżył się do natury bardziej nawet niż Caravaggio. Namalował wiele pejzaży podobnie jak inni przedstawiciele klasycznego nurtu baroku. W tych pejzażach (wizja św. Eustachego) Annibale umieszczał zazwyczaj jakiś motyw historyczny, religijny czy mitologiczny, ale nie miał on znaczenia dla treści obrazu. Nastrój jest romantyczny. Annibale otworzył nowy rozdział w dziejach włoskiego malarstwa krajobrazowego, łącząc wenecką tradycję, od czasów Giorgiona zamiłowaną w pejzażu, ze swym czytelnym, klarownym ujmowaniem struktury kompozycji. W swoich zamiłowaniach krajobrazowych nie był odosobniony– Niderlandy, wystarczy spojrzeć na spuściznę Piotra Bruegla st. (XVI w.) i jego synów: Piotra mł., a szczególnie Jana Bruegla st. (1569–1625).

Caravaggio

Nigdy nie malował samej natury. Znany jest tylko jeden obraz, w którym przedstawił kosz z owocami. Nie malował nigdy pejzażu, a nawet w tłach jego obrazów niezwykle skąpe i rzadkie są elementy tła krajobrazowego. Tworzył prace, które są doskonałym przykładem zawiłości stosunków w dobie baroku i trudności prowadzenia zbyt ostrych podziałów. U wielu „typowych” malarzy baroku katolickiego występowała obserwacja natury i wierność jej przedstawiania, służyło to do wydobycia jak największej sugestywności z tematyki religijnej. Na ogół środkami tymi starano się „realnie” przedstawić fikcję, nadawać wizji religijnej znamiona prawdy. Caravaggio postępował inaczej: w jego obrazach wizje i cuda pokazywane są jako rzeczy zwykłe i codzienne. Nie podobało się to mocodawcom i mecenasom religijnym sztuki baroku. Chodziło o to czy – wizja zachowując charakter czegoś nadzmysłowego, ma być przedstawiona możliwie przekonywająco i dobitnie, czy – ma być pokazana jako konkretny fakt z życia codziennego. W wieku XVII istniał nurt bliski franciszkańskiemu, który opowiadał w prosty sposób o rzeczach wiary, pragnął zbliżyć cud i wizję religijną do wyobraźni prostego człowieka. Sztuka Caravaggia ma z tym wiele wspólnego.