1. Okres predynastyczny 6000 – 3100 r. p.n.e. (dolny i górny Egipt)
2. Zjednoczenie Egiptu (Faraon) 3000 r. p.n.e
Zaczyna się okres Starego Państwa
Stolicą Memfis
Panują władcy od III do V dynastii
3. Okres wojny domowej (wiele zniszczeń także w sztuce)
– I okres przejściowy
Koniec walk wewnętrznych, zjednoczenie Państwa, stolica – Teby
Średnie Państwo
Panują – XI i XII dynastia
– II okres przejściowy
Wypędzenie Hyksosów
Liczył ponad 500 lat
Stolica Teby
Panowanie XVIII – XX dynastii
Okres Nowego Państwa
Dynastia Ptolemejska 332 r. p.n.e.
Stolica Aleksandria
Zmiany zachodzące w religii odbijają się w sztuce
Sztukę Egiptu można przyrównywać do sztuki bizantyjskiej
W każdym większym ośrodku znajdują się „domy życia”. Skupiali się tam kapłani, powstawały derektywy dotyczące tworzenia sztuki
Religia egipska opiera się na koncepcjach filozoficznych
Teksty piramid – (okres sztuki Starego Państwa) – napisy w korytarzach piramid. Pierwsze zapisane formuły przeznaczone dla faraona i jego rodziny
Okres Środkowego Państwa – teksty we wnętrzach prywatnych piramid. Teksty na sarkofagach
Idea tekstów – pozwalają zmarłemu trafnie odpowiedzieć na sądzie (Sąd Ozyrysa)
Nowe Państwo – księgi umarłych. Teksty, które pozwalają żyć szczęśliwie umarłym
Podstawa – teksty piramid – stopniowo dodawane nowe teksty
Teksty faraonów – człowiek składa się z większej liczby elementów niż obecnie
Rozróżniano ciało i cztery rodzaje duszy (człowiek żyjący jest ich syntezą)
Cztery rodzaje duszy:
– KA – przynależał ludziom i bogom. Element związany z życiem. Poprzedzał człowieka w drodze do wieczności
– BA – charakter intelektualny, rodzaj sumienia, identyfikowany ze światłem, złotem
– AH – kojarzony z jasnością, nie był integralnie związany z osobami żywymi
– CIEŃ – sobowtór. Kojarzony ze spokojem, odpoczynkiem
Egipcjanie balsamowali ciało
Uważali, że posiadając posąg będą mieli życie wieczne
Architektura grobowa
Monumentalna, kamienna – rzeźby kubiczne (zwięzłe)
Rozwija się stopniowo, dzieli się na:
1. Architekturę sakralną
2. Architekturę grobową
Naczynia kamienne
Kamień – jako budulec zastosowano dopiero podczas III Dynastii
Najłatwiej dostępny
Stare Państwo – twarde
Średnie Państwo – piaskowiec
Nowe Państwo – marmur
Architektura grobowa (sepulkralna)
Pierwsze groby pochodzą z okresu I dynastii – proste (komora – część podziemna i nadziemna)
Mastaba – obudowana cegłami lub kamieniami część nadziemna. Komora z sarkofagiem zawierającym mumię zmarłego pod ziemią
Miejsce kultowe na powierzchni – ślepe wrota (ta forma przetrwała do czasów III dynastii). III dynastia – kamień (piramida schodkowa)
Piramida schodkowa powstawała stopniowo. Podstawą była mastaba, później dobudowywano następne mastaby, cała piramida była otoczona murem z niszami (rezalitami), dziedziniec, kaplica (założenie pałacowe)
Mzose Imhoteb (budowniczy pierwszej piramidy – Stare Państwo)
Nowość – człowiek żyjący mógł wybudować mastaby (budowano grobowce za życia)
Detale architektoniczne
Gzymsy
Kolumny – kapitele w kształcie lotosu
Piramida w Medium (trzon schodkowy, wierzchołek złamany – tzw. piramida złamana)
Piramida Cheopsa
Piramida w Gizie (największa)
Okres Starego Państwa:
– łączenie piramid z mastabami
– nekropole królewskie z nekropolami prywatnymi
Barka – element czczony, umieszczany niedaleko piramidy
Świątynia grobowa faraona:
Dolna (niżej, przylegająca do Nilu)
Górna bardzo ważna
We wczesnych piramidach układ pomieszczeń jest mało skomplikowany
Świątynie sakralne (poświęcone kultowi bóstw)
Świątynie solarne (kult słońca) – wypiętrzenie ku górze
Średnie Państwo
– większość grobowców królewskich to piramidy
– zachodzi reguła – dolna i górna kaplica
– nekropola królewskie nie posiadają towarzystwa innych (mastaby, piramidy)
Centograf – grobowiec pozorny (już w okresie Starego Państwa) – forma mastaby zakończonej ślepymi wrotami. Posągi – nigdy nie wkładano mumii
Grobowce prywatne – rozbudowane formy, kompilacja różnych form, monumentalne. Filary ozyriackie – w trzon wtopiona mumia Ozyrysa
Świątynie kultowe (niewiele wiadomości)
Władcy przestają budować piramidy. Powstają grobowce skalne (okres Nowego Państwa) tzw. dolina królewska
Grobowce skalne:
– korytarz
– sala sarkofagowa
– liczne utrudnienia, pułapki
– oddzielenie miejsca kultu od grobowca
– świątynie grobowe w innym miejscu
Faraon po śmierci staje się synem naczelnego bóstwa – Amona
Nowa sytuacja religijna
Architektura sepulkralna
– mastaba – grobowiec (kopiec) nadziemny w kształcie prostokąta z pochylonymi ścianami, część podziemna – grób właściwy – komora połączona z powierzchnią ziemi prostopadłym lub ukośnym szybem
– piramida – grobowiec władców (faraonów). Wznoszono je za życia. Najstarsza piramida króla Dżesera w Sakkarze, gdzie po raz pierwszy zastosowano kamień jako materiał budulcowy
Piramidy (okres Starego Państwa): Cheopsa, Chefrena (słynny Sfinks o twarzy Faraona Chefrena), Mykerinosa w Gizie
Proste, surowe bryły geometryczne wyrastające z piasku pustyni. Posiadają od 1 do 3 pomieszczeń połączonych wąskimi tunelami. Były budowane według obliczeń matematycznych i ze znajomością praw fizyki
Piramidy dzieli się na schodkowe (Sakkarah) i łamane (Daszur)
Nowe Państwo – faraon traci na znaczeniu, brak piramid
Grobowce mogły mieć formę:
– podziemną – katakumby
– naziemną – jako zgrupowanie grobowców, mauzoleów
– grzebalną – groby wykopan w ziemi i oznaczone nagrobkami
– skalną
Katakumby – grobowce najbiedniejszych
Kolumbaria – wkopane w ziemię piętrowe grobowce wykonane z suszonej cegły. Na każdym poziomie po 2-3 komory
Nekropola – cmentarze planowo rozbudowywane wokół miast
Przykład: grobowiec Tutenchamona (pierwszy nietknięty, znaleziony w 1922 r. grób królewski z pełnym wyposażeniem. Zawierał jedyną, zachowaną in situ mumię w Dolinie Królów. Jego odkrycie stało się sensacją medialną i naukową. Znajduje się w Egipcie w pobliżu miasta Luksor
Świątynie Egipskie
Skoncentrowane w trzech miejscach
Teby wschodnie i zachodnie – schemat świątyni
Świątynia kultowa:
Sala pojawiania
Sala na barkę
Sala stołu ofiarnego
Sala hypustylowa (kolumnady, pylony – sposób ukształtowania później podobny do układu bazylikowego, liczne podpory)
Pomieszczenia zdobione – reliefy, malarstwo
Zewnątrz (Nowe Państwo) – sceny propagandowe, zwycięstwo faraona
Świątynie Nubijskie
Poświęcone Ramzesowi II
Drugie 30-lecie panowania
Układ osiowy
Każde kolejne pomieszczenie mniejsze i niższe (podwyższanie posadzki, obniżanie sufitu) – Teby, Karnak, Luksor
Rzeźba Egipska
– monumentalna
– w kamieniu
– forma – tendencje do kubizowania, sylwetka wyprostowana, ręce przy tłowiu, wsparte na nogach, jedna zaciśnięta w pięść
Faraon rzeźba – ciało idealizowane, kanon wiecznej młodości
Opracowanie twarzy – precyzyjne
Praca zbiorowa – pierwsza obróbka należała do uczniów, nad którą czuwał mistrz, obróbka końcowa mistrz
Nowe Państwo – rzeźby w częściach, łączone za pomocą czopów. Być może jedną rzeźbę robiło kilku artystów
Portret – najpierw realistyczny, odlewy gipsowe aż do syntetycznej, uogólnionej formy. Przechodzenie do rzeźb w kamieniu
Posąg wyidealizowany
– triada Mykerynosa (rzeźba przyścienna)
– schemat rzeźby stojącej (poza krocząca, ręce przy tłowiu, dłoń zaciśnięta w pięść)
Rzeźby polichromowane (książe Rahoteb z małżonką, postaci siedzące – zawsze, hieroglify, różnią się karnacją)
Drewno w Egipcie zarezerwowane było dla postaci kultowych
IV Dynasia – „Pisarz z Sakkaras”
„Uszepti” – figurki z gliny, przedstawiają postacie wytwarzające wszelkie dobra za życia – tkaczki itp., tendencje do uogólniania
Środkowe Państwo – rzeźba monumentalna, mniej kubiczna, opracowanie twarzy
Kanon w sztuce egipskiej
Egipcjanie byli konserwatystami. Sztuka starego Egiptu uderza nas podobieństwem do dzieł powstałych na przestrzeni stuleci.
Posługiwali się stałymi wzorcami, czyli kanonem
W Egipcie kształtował się on stopniowo, ale już w okresie Starego Państwa zostały ustalone najważniejsze jego zasady
Nowe Państwo
Kanonu szukać trzeba w sposobie myślenia i w mentalności Egipcjan. Wierzyli w krótkotrwałość życia doczesnego, powodowało to, że nie interesowało ich to co zmienne, chwilowe, przypadkowe
Szukano stałego punktu oparcia, wzorca według którego można by tworzyć sztukę
Występował on głównie w sztuce oficjalnej:
– w malarstwie i reliefie (podobny)
– w rzeźbie
– architekturze świątyń
Według ustalonego kanonu przedstawiano przedmioty i ludzi z uchwyceniem ich istotnych i niezmiennych cech. Dotyczył on także proporcji i hierarchii wielkości (wzornik). W architekturze polegał na zachowaniu stałego następstwa, charakteru (wielkość pomieszczeń świątynnych)
Konserwatyzm, który doprowadził do schematu umożliwiał pracę całemu zespołowi artystów nad jednym dziełem. Wykonywanie i powtarzanie tych samych form przez setki lat doprowadziło do mistrzowskiego opanowania strony technicznej
