W początkowym okresie twórczości Jana Matejki dostrzec można oddziaływanie mieszczaństwa. Jego sztuka wyrażała orientacje polityczne i poglądy historyczne. Studiował w Krakowie. Przebywał również w Monachium i Wiedniu. Fascynował go koloryt odrodzenia, w tym intensywne barwy kwiatów. Przykładał mniejszą wagę do reguł harmonii i przejrzystej struktury. Ich niedoskonałości niwelował wielkością i stłoczeniem postaci. W jego malarstwie widać wpływ baroku, historyzmu malarskiego akademizmu. Zgadzał się z ideami „Króla-Ducha” Juliusza Słowackiego. Drobiazgowo studiował realia historyczne, stroje, zbroje, zabytki sztuki. Celem tego było wzbogacenie obrazu. Początkowo malarstwo Jana Matejki było zgodne z historyzmem krytycznym. Obarczał szlachtę winą za rozbiory. Z czasem zaczął ukazywać zasługi królów, rycerzy, przywódców. Jego sztuka miała służyć narodowi. Głównym cel było „krzepienie serc” wizją odzyskania niepodległości. Uprawianie sztuki w tym okresie było traktowane jako służba narodowi.
W twórczości Jana Matejki można wyróżnić trzy fazy: spokojną (do lat siedemdziesiątych XIX w.), ekspresyjną i dynamiczną (graniczącą z manierą). Pierwsze sportretowane przez Jana Matejkę postacie ubrane są skromnie. Później były one bardziej strojne. W swoich pracach łączył skłonność do patosu z realizmem. Bardzo wiernie odtwarzał przedmioty. Wraz z upływem czasu jego postacie zaczęły zyskiwać wypukłości, rysy twarzy. Koloryt jest nasycony. Wykorzystywał czerń, biel oraz barwy łamane.
Najważniejsze prace
„Stańczyk” (1862)
„Kazanie Skargi” (1864)
„Rejtan” (1866)
„Unia lubelska” (1869)
„Batory pod Pskowem” (1872)
„Kopernik” (1873)
„Bitwa pod Warną” (1873)
„Iwan Groźny na Kremlu” (1874)
„Bitwa pod Grunwaldem” (1879)
„Hołd pruski” (1882)
„Sobieski pod Wiedniem” (1883)
„Wernyhora” (1886)
