Hieronim Bosch

Holenderski artysta końca XV w. Jego sztuka jest sztuka fantastyczna i moralizatorska. Świat był dla niego szatańskim królestwem szaleństwa lub okrętem unoszącym na swym pokładzie głupców. Malował skomplikowane i dziwaczne obrazy o metaforycznym znaczeniu, tworząc paradoksalne i zaskakujące kompozycje. Ilustrował przysłowia i maksymy moralne (np. „Łódź szaleńców”, „Wóz z sianem”).
Sztuka Boscha czerpiąca z tradycji późnogotyckiej rzeźby satyrycznej i symboliki religijnej odznaczała się doskonałością kolorystyczną i kompozycyjną, która sprawiała iż fantastyczne zestawy ludzi i przedmiotów nabierały nieoczekiwanej realności dla widza – dzięki jego konsekwencji i poetyckim walorom jego wizji.

Siła wyobraźni Boscha niekiedy przejawia się w opartych na tradycji ludowej i średniowiecznej, pozornie irracjonalnych zestawach rzeczy i osób. Zdumiewa ona jednak sugestywnością powołanych do życia nieprawdopodobnych sytuacji (tryptyk „Ogród rozkoszy”). Niekiedy zyskuje walory poetycznego piękna – Pałac Dożów: „Droga do Raju”. W koncentrycznych kręgach gubią się w zachwycie porwane wirem szczęścia dusze. Olśniewająca siła światła, tęczowa wizja zaświatów zbudowana jest przez wyobraźnię Boscha nie bez oparcia o panujące wówczas poglądy na budowę wszechświata. Rozsądek i fantazja, poezja i mądrość ludowa splatały się w jego sztuce w tkaninę niepokojącą i pouczającą.

Pieter Bruegel (starszy)

Najważniejszy malarz niderlandzki XVI w. Żył w latach 1525/30 – 1569. W 1551 r. z tytułem został członkiem cechu malarzy w Antwerpii

Jego twórczość trwała krótko. Pierwszy obraz pochodzi z roku 1557. Tworzył tylko 12 lat. Związany był z niderlandzkimi intelektualistami, przedstawicielami idei humanizmu i reform. Początkowo kontynuował fantastyczną i moralizatorską sztukę holenderskiego artysty końca XV w. Hieronima Boscha. Do jego wczesnych rycin (moralizatorskich) zaliczają się: „Walka karnawału z postem”, „Szalona Greta”, „Upadek Aniołów”, „Zabawy dziecięce”. Kolorowy świat fantastycznych istot odgrywa pewne przypowieści lub cykl ilustracji przysłów. W tych obrazach widział świat ludzi jako układ na pół istot, na pół przedmiotów, kształtów zamkniętych w sobie, obcych sobie nawzajem. Z upodobaniem przedstawiał ludzi uważanych za będących na pograniczu człowieczeństwa – kaleki, ślepców, osoby pozbawione wyrazu. Aby wzmocnić siłę przekazu w tym zakresie, posługiwał się właściwym sobie rozbijaniem postaci na proste, płaskie, indywidualne formy geometryczne, które leżą w płaszczyźnie obrazu, są samodzielne, nie komunikują się ze sobą. Barwa wzmaga jeszcze rozbicie świata ludzi na obce formy, bo jeden kolor wiąże często najrozmaitsze przedmioty i kształty nie mające związków znaczeniowych. Malował także ludzi o zakrytej twarzy, szaleńców itp.

W 1563 r. Bruegel przeniósł się do Brukseli. W tym okresie życie chłopa w jego twórczości, które wówczas przedstawiał już bez elementów fantastycznych i irracjonalnej scenerii, splotło się z życiem natury i nabrało wagi symbolicznej. W okresie panowania hiszpańskiego ucisku w Niderlandach podkreślał szczególnie ojczystą, ludową tematykę w swym malarstwie.

W sztuce niderlandzkiej formułował się obraz chłopski i pejzaż wiejski. Genetycznie wywodziły się one z tradycji ikonografii religijnej, głównie z ilustracji kalendarzy. Tą samą tradycją żywiła się sztuka Bruegla ale odeszła daleko od tych źródeł.
Późne obrazy Bruegla stały się fragmentami wielkiego kosmosu, rozciągającego poza ich ramy – żywego, prostego i ograniczonego.
Bruegel pierwszy umiał „podbić” optycznie świat w dziedzinie krajobrazu. Jego sztuka zachowywała wiele pesymizmu boschowskiej tradycji.

W sztuce Bruegla życie ludzkie podporządkowane jest potężnemu rytmowi natury. Przypadkowe i pełne tragizmu, gdy oglądane z subiektywnego, jednostkowego punktu widzenia, nabiera sensu jako element kosmicznego ładu. W jego późnych obrazach – inaczej niż we wczesnych kompozycjach – wielopostaciowy świat ludzki zgrany jest (zespolony) z przyrodą, zgodny z rytmem, poddaje się przeznaczeniu. W cyklu obrazów przedstawiających poszczególne miesiące przyporządkowane odpowiadającym im porom roku, powiązał humanistycznie pojmowany świat natury z życiem ludzkim.

Obraz „Zima” jest dziełem będącym częścią wspomnianego powyżej cyklu. To synteza zimy, poetyckie wyliczenie zjawisk znamiennych dla życia ludzi i natury o tej porze roku. Obok wymowy analitycznej, opisowej ma też wymowę syntetyczną. Daje intensywne, pełne wrażenie – nastrój zimy. Wszystkie formy, przedmioty brzmią w jednej tonacji. W obrazie panuje „zimno”. Kolor jest jednolity szaro-biało-brunatny. Światło jest rozproszone, żaden przedmiot nie rzuca cienia. Szarość, mglistość wzrasta coraz bardziej w głębi obrazu.

Także „Posępny dzień” z tego samego cyklu „Dzień żniw”, „Powrót trzody” i jeden z ostatnich „Wesoła droga pod szubienicę” ukazuje w najwyższym stopniu witalny charakter jego pejzażu kosmicznego. Zabawa ludzi, dla których szubienica, symbol śmierci jest bez znaczenia.

W ostatniej fazie Bruegel malował obrazy raczej innego typu. Duże postacie o prawie włoskiej monumentalności, odgrywały na pierwszym planie akcje alegoryczne, ukryte – jak symbolizm van Eycka – pod pozorem zwykłych czynności np. „Złodziej gniazd”, „Ślepcy”, „Zły pasterz”.

W twórczości Bruegla przewyższającej swą doskonałością wszystko co powstało w sztuce niderlandzkiej XVI w., wyodrębniły się zupełnie nowe typy obrazów:
– na gruncie satyry i moralitetu
– metafory religijnej i tradycji „Kalendarza” uformował się krajobraz i obraz obyczajowy
Te dwa rodzaje malarstwa były i miały być jeszcze poważnie zabarwione treścią symboliczną. Niemniej były one zarazem – obok tradycyjnego portretu – nowymi gałęziami świeckiego malarstwa. Wcześniej artysta malował na zamówienie określonego nabywcy (księcia, proboszcza). W II poł. XVI w. zaczął malować z własnej inicjatywy, proponując gotowy towar nabywcy. Powstawała konkurencja, problem utrzymania się z rynku. Tematyka bez zaplecza religijnego to istotny krok dokonany w Niderlandach. Sztuka włoska doby manieryzmu zapatrzona była w giętką, idealną postać ludzką Nie interesował jej pejzaż czy martwa natura.