W Polsce realizm był zawsze obecny. Realizm krytyczny różnił się od zachodnio-europejskiego mniejszym obiektywizmem. Związany był z Ideologią pozytywizmu. W malarstwie głównym obiektem obserwacji była wieś oraz sceny z udziałem mieszczan. Do bardziej znanych cykli obrazujących życie wsi i miasta należą „Kłosy”.
Józef Chełmoński
Józef Chełmoński zajmował się przede wszystkim malarstwem rodzajowym. Interesował się głównie życiem wsi. Była ona dla niego miejscem wartko toczącego się, barwnego i bujnego życia ziemiańskiego i chłopskiego. Jego symbolem mogą być pędzące w kierunku widza zaprzęgi. Czasem wieś jest u niego synonimem spokoju, harmonijnego, choć czasem i dramatycznego zespolenia człowieka i natury. Przykładowe prace to „Powrót z balu” (1873), „Na folwarku” (1875), „Babie lato” (1875), „Czwórka” (1881). O charakterze tych dzieł decydują elementy neosarmatyzmu i „protochłopomanii”. Bardzo bliską twórczości Józefa Chełmońskiego jest sztuka Juliusza Kossaka. W obu przypadkach mamy do czynienia z totalną pochwałą życia ziemiańskiego i wiejskiego. Jednakże twórczość Chełmońskiego reprezentuje wyższe rangą malarstwo. Pozytywna ocena życia wiejskiego pozwala artyście dostrzec tylko jego sielską romantyczność, wyjątkowo przedstawiał bardziej prozaiczne strony bytowania wsi („Przed karczmą” 1877 r.). Przesłaniał je na ogół pęd okazałych wielokonnych zaprzęgów – do dziś funkcjonujących (np. w sztuce filmowej) jako symbol wspaniałego życia kresowego ziemiaństwa. W końcowym etapie twórczości artysty zastąpi je liryczny obraz wsi mazowieckiej („Jesień” 1897 r., „Bociany” 1900 r.). Podejście to bliskie jest charakterystycznej dla sztuki modernistów „chłopomanii”. Można wysnuć wniosek, że twórczość Chełmońskiego wpisywała się w ogólny trend panujący w XIX wieku wśród polskich malarzy, zgodnie z którym budowano tradycyjny wizerunek Polaków w duchu mitu rycersko – szlacheckiego, a później ziemiańskiego. Tylko w tych grupach społecznych kreowano „pozytywnych bohaterów”.
Aleksander Gierymski
Aleksander Gierymski potrafił wypracować w swojej twórczości pozytywistyczny stosunek do obserwowanej rzeczywistości społecznej. Np. na obrazie zatytułowanym „Trumna chłopska” z 1894 r. ukazał realny stosunek pary chłopskiej do śmierci, a w płótnach miejskich, takich jak „Powiśle” z 1883 r. czy „Święto trąbek” z 1888 r. przedstawił rzeczywiste wydarzenia w całym bogactwie ich warstwy zjawiskowej i treści społecznych. Opowieści o życiu wsi podkrakowskiej nacechowane są silnym krytycyzmem o podkładzie sentymentalizmu. Lud wiejski potraktowany został jako samoistny obiekt, który identyfikowany jest dzięki charakterystycznemu dlań obyczajowi, pracy, a przede wszystkim środowisku. Nie jest on „egzotyczną” ciekawostką ani przedmiotem wzbudzającym litość „warstw wyższych”. „Trumna chłopska” Aleksandra Gierymskiego stanowi jeden z późniejszych przejawów tego nurtu. W końcu wieku, w twórczości tego artysty (np. „Powiśle”), a także Stanisława Lentza i innych malarzy zarysował się pogłębiony obraz klasy robotniczej, uznanej za ważną siłę społeczną. Malarstwo przeżywało wtedy największy, najbardziej dynamiczny rozkwit, wyrażający się także w różnorodności kierunków. Problemy impresjonizmu, ku któremu najwcześniej zmierzał Aleksander Gierymski, podjęte zostały ok. roku 1890 przez Józefa Pankiewicza i Władysława Podkowińskiego. Fascynacja ta była dość powszechna lecz krótkotrwała. Skończyła się dość nagle, jeszcze przed rokiem 1900. Charakterystyczna była rozmaitość sposobów i kierunków dochodzenia do tego stylu. Utrzymywało się silne zainteresowanie pejzażem i naturą ale przy różnym stosunku do nich. U Aleksandra Gierymskiego występuje (zresztą wyjątkowo głęboka) analiza indywidualności pary chłopskiej, w wymiarze tragicznym (w obrazie „Trumna chłopska”) natomiast około roku 1900 pojawia się cała fala przedstawień folkloru ludowego, głównie z południowowschodnich krańców byłej Rzeczypospolitej. Znamienny dla epoki temat miasta w malarstwie polskim zupełnie nie dorównywał znaczeniem krajobrazowi wiejskiemu. Znikł dawny (fotograficzny, dosłowny) obiektywizm. Miasto ukazane bywa niejako od wewnątrz – jak w twórczości Aleksandra Gierymskiego, dla którego stało się przede wszystkim terenem obserwacji społeczno-obyczajowych. Miasto godne uwagi to głównie Paryż. Zdaje się, że jedynie szczególne efekty luministyczne stanowią uzasadnienie tematu miejskiego (Aleksander Gierymski „Wieczór nad Sekwaną” ok. 1893 r.). Do impresjonizmu przechodziło się z reguły z pozycji naturalistycznej (dobry przykład Gierymski). Malarstwo przeżywało swoje apogeum, reprezentując wyjątkowo bogaty wachlarz stanowisk ideowych i artystycznych. Można więc mówić o nurcie „kronikarsko-epickim”, w którym znaczenie ma szeroki opis faktu i o nurcie „historyzmu teatralnego”, dla którego znamienne jest to, że wydarzenie rozgrywa się jak gdyby na scenie i w teatralnej konwencji. Materią do zobrazowania są dzieje legendarne, dawna historia bądź też wydarzenia niemal współczesne, jak w przypadku Artura Grottgera czy Maksymiliana Gierymskiego (starszego brata Aleksandra). Maksymilian Gierymski podjął próbę stworzenia realnego dzieła, które mogłoby mieć znaczenie obrazowego dokumentu (np. „Pikieta powstańcza” 1871 r., „Alarm w obozie powstańczym” 1873 r.).
