Rzeźba architektoniczna rozwija się na wielką skalę
Kościoły francuskie, angielskie, niemieckie łączą logikę i doskonałość konstrukcji z bogactwem form rzeźbiarskich
Bogactwo fauny i flory
Fantazja
Powraca „uczłowieczona” postać ludzka
Zainteresowanie fizycznymi właściwościami ciała i psychicznymi przeżyciami człowieka
Na architektonicznych detalach rośliny
Fantastyczny demon
Panem rzeźbiarskiego świata jest człowiek
Najmniej akcentowanym rzeźbieniem elementem budowli jest portal (ideologia bram raju), zostaje rozbudowany do granic możliwości. Tematyka ze Starego Testamentu i Nowego Testamentu np. „Zaśnięcie Marii”, „Zwiastowanie”

Francja

– prymat
– rozwój rzeźby – trzy fazy:
       wczesna XII w.
       pełnego rozkwitu XIII w.
       późna XIV – XV w.

Katedra St. Denis
– zespół rzeźby portalowej – najstarszy
– tympanon portalu środkowego – scena sądu ostatecznego
– cała wysokość ościeży – występowały posągi – kolumny przedstawiające patriarchów, królów i proroków ze Starego Testamentu

Katedra w Chartres (1145-1150)
– tympanon środkowy przedstawia Chrystusa w majestacie sądu ostatecznego
       prawy – narodzenie
       lewy – wniebowzięcie
– elewacja północna – sceny:
       portal środkowy – zaśnięcie, wniebowzięcie, koronowanie Marii
       lewy – Noże narodzenie, hołd Magów
– elewacja południowa – tympanon środkowy – sceny:
       sądu ostatecznego
       lewy – Świętych męczenników
       prawy – wyznawców
– w portalu środkowym na filarze między ościeżnicami umieszczona jest rzeźba tzw. Pięknego Chrystusa
– zespół rzeźb portalowych ( szczególnie Sąd Ostateczny) – tworzy nowy schemat ikonograficzny (rozbudowany w następnych dekoracjach katedr francuskich)

Pod koniec XIII w. rzeźba francuska rezygnuje z wielkiego stylu na rzecz dekoracyjnej i mniejszej formy
– równocześnie następuje oderwanie jej od zaplecza i ram architektonicznych (sygnalizowały to już na poły wolno stojące posągi Apostołów w paryskiej St. Chapelle)
– XIV w. – zmiany w rzeźbie francuskiej (formalne jak i treściowe)
(posągi 12 Apostołów w St. Chapelle – stanowią jedną z pierwszych zapowiedzi wyłączenia rzeźby z ograniczających ją dotychczas ram architektonicznych)
Prądy mistyczne – wpływ na pojawienie się wolno stojącej rzeźby o przeznaczeniu kultowym

Rzeźby przeznaczone dla prywatnego i indywidualnego kultu

Temat kontemplacji: męka i śmierć Chrystusa oraz kult Maryjny
Krucyfiksy tzw. mistyczne, grupy – pieta oraz posągi Marii Panny z dzieciątkiem panują niemal wyłącznie w kultowej rzeźbie stojącej – piękne Madonny
Rzeźba zatraca dotychczasowy hieratyczny i statyczny charakter
– pokazywano cały ból, cierpiące ciało spotęgowane psychiką i współcierpiącą Marię – pieta
– hieratyzm statyczny zastępuje tkliwy kontakt uczuciowy nawiązany pomiędzy młodą matką a igrającym dzieckiem – wyobrażenia Marii z dzieciątkiem – piękna Madonna
Rzeźba wolnostojąca nabiera ruchu, pojawia się kontrapost
Ciało nabiera kształtu i realnego ciężaru (szczególnie widać u zwisającego Chrystusa na krzyżu lub bezwład opadających zwłok – pieta)
Postaciom Chrystusa i Marii towarzyszą postacie Apostołów i Świętych
Chrystus i Maria – krucyfiksy najczęściej pojawiają się w XIV w. na terenie całej Europy
Coraz częściej wykonywane były z drewna – sprzyjało to wymianie handlowej

Niemcy

– szczególnie silnie oddziaływała rzeźba francuska

Magdeburg
Portal północnego transeptu zdobi 10 posągów panien mądrych i głupich
Wyraźny wpływ francuski, wystrój kościoła skromny

Naumburg
Najbardziej oryginalne dzieło (zespół rzeźb) gotyckie
Część wschodnia posiada wieże wzorowane na świątyni w Laon (całe założenie jest romańskie)
Gotycki jest chór zachodni (1260 r.)
Na zamknięciu prezbiterium – cztery posągi męskie przy pierwszym przęśle: dwie pary małżonków (kontrast) – melancholijny Herman z roześmianą Regelindą; subtelna Uta z witalnym Ekkehardem
Balustradę przegrody chórowej oddzielającej chór od korpusu nawowego zdobi sześć scen z pasji
W portalu wejściowym do chóru – scena ukrzyżowania

Katedra W Kolonii
Filary arkad nawy dźwigają stojące pod baldachimami rzeźbione figury
Charakterystyczne w architekturze niemieckiej – posągi częściej w środku budowli np. złoty jeździec z katedry w Naumburgu (nawiązanie do rzeźby francuskiej, która korzysta z wpływów antycznych – pomnik konny Marka Aureliusza)
Z zewnątrz przedstawia się imponująco
Po podejściu blisko pod mury ma się wrażenie dzieła natury a nie ręki człowieka
Wnęki, szkarpy, łuki oporowe, węgary, rzeźby zacienione

Północne Niemcy
– brak kamienia, zastosowano cegłę
– kościoły halowe, wewnątrz podzielone wyniosłymi filarami
– brak kamienia – brak ozdób
– budowle zwarte, ciężkie, ozdobione ornamentami
– do tego stylu budownictwa należy niemal całe budownictwo krzyżackie np. Malbork

Rzeźba w gotyku późnym

W późnym gotyku wzmaga się dekoracyjność bryły, przeważają miękkie, faliste, niespokojne linie stwarzające wrażenie ekspresyjnego ruchu
– dekoracyjna rzeźba architektoniczna ma charakter organiczny, operuje mięsistymi formami roślinnymi i motywami fantastycznymi. Podkreśla miejsca złączeń elementów architektonicznych
– rzeźba figuralna w fasadzie pełni podobną rolę jak w stylu romańskim. Portal gotycki był rozwinięciem formy portalu romańskiego. Uskoki w murze schodziły się w łuk ostry, na obniżonych półkolumnach stały postacie królów i proroków ze Starego Testamentu. Portal typu „królewskiego”, zastosowano pierwszy raz w Chartres
– rzeźbiarską dekorację architektoniczną dopełniają freski, którymi zdobi się ściany, a głównym akcentem dekorującym prezbiterium jest wielki skrzydłowy obraz ołtarzowy